Komunizm- prezentacja prac zaliczeniowych

prace z każdej dziedziny

Obrady okrągłego stołu

Podczas obrad „okrągłego stołu” trwających od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku podpisano porozumienia, w których: przyjęto zasadę stopniowości przebudowy istniejącego ustroju politycznego państwa, przy określeniu jego kierunku zmierzającego do demokracji parlamentarnej, zgodzono się na niekonfrontacyjne wybory do Sejmu, w wyniku zawartego kontraktu, który gwarantował stronie rządowo-koalicyjnej 65% mandatów poselskich, z pozostawieniem dla opozycji 35%, zgodzono się na ewolucyjny charakter przemian ustrojowych, co miał gwarantować Prezydent, wybierany jednak nie w wyborach powszechnych, lecz przez Zgromadzenie Narodowe. Przyjęte uzgodnienia stały się prawem już dwa dni po ich podpisaniu tj. 7 kwietnia 1989 roku. Była to już szesnasta z kolei nowelizacja Konstytucji z 1952 roku.

Kwietniowa nowelizacja konstytucji objęła również strukturę parlamentu. Tak nastąpił powrót do zasady dwuizbowości parlamentu, przywrócenia Senatu i odejście od potwierdzonej przez referendum 1946 roku jednoizbowości.

Najobszerniejszy zasięg miała nowelizacja konstytucji z grudnia 1989 roku. Przywrócono zlikwidowaną w 1952 roku nazwę państwa „Rzeczpospolita Polska”, zmieniono godło państwowe przywracając orłowi tradycyjną koronę, wprowadzono nowe, zmienione określenie suwerena, jest nim nie „lud pracujący

miast i wsi”, ale „Naród”, rozumiany jako wspólnota równoprawnych obywateli. Skreślony został cały wstęp do konstytucji. Określał on genezę władzy utworzonej  w lipcu 1944 roku, jej charakter i cele, które nie znajdowały już uzasadnienia w nowych warunkach społeczno-politycznych.

W zmieniających się szybko warunkach pojawił się w 1990 roku postulat zmiany sposobu obsadzania stanowiska prezydenta, wprowadzenia wyboru powszechnego, a tym samym wcześniejszego zakończenia prezydentury Wojciecha Jaruzelskiego. W wyniku podjętej kampanii politycznej doszło do kolejnej zmiany konstytucji i uchwalenia 27 września 1990 roku ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ta wprowadziła po raz pierwszy w historii Polski wybory prezydenta oparte na zasadzie powszechności, równości, bezpośredniości i tajności głosowania. 22 grudnia 1990 roku po zwycięskich wyborach urząd Prezydenta objął Lech Wałęsa.

Konsekwencją zmiany na stanowisku głowy państwa było hasło przyspieszonych wyborów parlamentarnych, ich przeprowadzenie mogło oznaczać wcześniejsze zakończenie kadencji Sejmu kontraktowego. Pojawiły się dyskusje nad terminem przeprowadzenia wyborów. Żaden z wczesnych terminów nie mógł być realny do czasu przygotowania przez Sejm nowej ordynacji wyborczej.

Dotychczasowa pochodząca z 1989 roku nie wchodziła w grę ze względów politycznych i prawnych. Ustawa z wieloma komplikacjami, w tym też z zastosowaniem veto prezydenckiego włącznie, została uchwalona 28 czerwca 1991 roku. Już 27 października przeprowadzono wybory do nowego Sejmu i Senatu. Mogło zatem dojść do utworzenia nowego rządu, jednak jego powołanie nie było rzeczą łatwą z uwagi na wielkie rozproszenie sił politycznych w Sejmie. W wyborach parlamentarnych, aż 111 komitetów wyborczych ubiegało się o mandaty, 82 z nich nie wprowadziły ani jednego posła, 66 list komitetów wyborczych nie uzyskało wymaganych 5000 podpisów do zarejestrowania się. W Sejmie ukonstytuowało się 18 klubów parlamentarnych.

Ten fakt rozbicia politycznego był źródłem wielu problemów, stąd i obawy, że zadania stojące przed nowym parlamentem – a głównie uchwalenie nowej konstytucji, nie będą łatwe do wykonania. W tej sytuacji jedynym wyjściem było uchwalenie aktu prawnego o charakterze przejściowym, a więc tymczasowego, regulującego najważniejsze kwestie z zakresu stosunków wzajemnych trzech podstawowych organów państwa: parlamentu, prezydenta i rządu. W tym celu zdecydowano się opracować i uchwalić Małą Konstytucję, co stało się faktem 17 października 1992 roku.

Reklamy

System polityczny państwa PRL

System polityczny państwa, określony w konstytucji PRL z 1952 roku, nie funkcjonował należycie. Zasady na jakich opierał się doznawały licznych naruszeń i pogwałceń. W praktyce występowało odchodzenie od konstytucyjnie określonych zasad, i ich naruszanie, lub wręcz łamanie. W historii PRL co pewien czas społeczeństwo dawało wyraz swojej dezaprobaty dla takiego stanu rzeczy, wyrażało protest wobec naruszania zasad demokracji, wobec nadużyć, tak w sferze politycznej jak i społeczno-gospodarczej. Lista dat symbolizujących protesty jest obszerna, znajdują się na niej: Czerwiec 1956 (Poznań), Październik 1956, Marzec 1968, Grudzień 1970, Czerwiec 1976, Sierpień 1980 – nie wspominając już o konfliktach na mniejszą skalę, mających charakter bardziej lokalny.

Potrzeba przeprowadzenia reformy ustroju politycznego państwa zaczęła być oczywista. Pierwszym krokiem w tym celu było dokonanie zmiany konstytucji 26 marca 1982 roku, wprowadzające do ustawy zasadniczej dwie nowe instytucje: Trybunał Stanu i Trybunał Konstytucyjny.

Kolejnymi reformami było powołanie ustawą z 15 lipca 1987 roku Rzecznika Praw Obywatelskich jako gwaranta poszanowania zadeklarowanych praw i wolności obywatelskich, oraz ustawa z 6 maja 1987 roku o konsultacjach społecznych i referendum. Została ona pomyślana jako forma demokracji bezpośredniej, stwarzająca społeczeństwu możliwość podejmowania decyzji o znaczeniu ogólnopaństwowym, a także wyrażania opinii.

Konstytucja z dnia 17 października 1992 roku

Pierwszą i główną przyczyną zmian ustrojowych są problemy legitymizacyjne[1]. (Legitymacja to stan systemu społecznego i jego elementów uznawanych przez społeczeństwo lub znaczące grupy społeczne za prawomocne, właściwe i słuszne.) Potwierdzeniem tego założenia w okresie powojennym były losy reżimów autorytarnych, a także komunistycznych. Rozwiązanie permanentnego kryzysu w ramach systemu socjalistycznego przestało być możliwe, a przekonanie o reformowalności systemu bez naruszenia jego tożsamości okazało się fałszywe. Uniwersalnym kierunkiem transformacji w krajach postkomunistycznych okazała się orientacja na system liberalno-demokratyczny z elementami tradycjonalizmu i gospodarkę wolnorynkową. W opinii Huntingtona upadek autorytaryzmu i wprowadzenie demokracji wszędzie wzbudza wielki entuzjazm. Natomiast praktyka demokratyczna wywołuje obojętność, frustrację i rozczarowanie. Demokratyczny i kapitalistyczny porządek w stylu zachodnim stanowi układ odniesienia, ma bowiem długą historię i własny rejestr zwycięstw i kryzysów, które nadały mu obecny kształt. Specyfiką obecnej transformacji jest odwrócenie kolejności budowy ładu społecznego. Demokratyczny system polityczny poprzedza tutaj kapitalistyczny model gospodarki. Głównym aktorem odgórnej, „legalnej rewolucji”,[2] jest państwo dysponujące instrumentami prawnymi i środkami kształtowania świadomości społecznej. Podstawą legitymizacji mają więc być wartości, instytucje i procedury demokratyczne, co zwykle nie spełnia oczekiwań różnych grup społecznych zainteresowanych legitymizacją funkcjonalna, zorientowaną na konkretne efekty działania systemu.

Pomimo wielu różnic między poszczególnymi krajami Europy Środkowo-Wschodniej, kryzys legitymizacji wiąże się z cechami okresu przejściowego i nieprzystosowaniem się do nowych warunków systemowych, demokratyzmem procedur systemowych i arogancja elit rządzących. Demokracja jest więc niestabilna i słabo zakorzeniona w kulturze społeczeństw tych państw, dlatego jest wiele możliwych sposobów rządzenia w tym regionie. Niektóre państwa zbliżają się w swych poszukiwaniach np. do francuskiej odmiany formy prezydenckiej, a inne orientują się na niemiecki wariant demokracji parlamentarnej. Wśród możliwych wariantów systemu politycznego i związanych z tym typów legitymizacji wymienia się [3]:

  • Demokrację liberalno-konstytucyjną, gdzie respektowane będą zasady: większości, państwa prawnego, pluralizmu politycznego, ochrony praw jednostki i inne instytucje i procedury demokratyczne. Zasada podziału władz zapewni elastyczną stabilność rządów. Legitymizacja racjonalno-legalna i z nią związana, legitymizacja wyborcza i uczestnicząca zapewniają konsolidację systemu.
  • Demokracja populistyczna, gdzie zachowana będzie zasada rządów większości, lecz zabraknie respektu dla konstytucyjnych granic władzy. Ochrona wolności jednostki może być nieskuteczna w sferach istotnych dla stabilności władzy, a arbitralność elity rządzącej będzie ograniczona tylko przez lęk przed ludową rebelią i przed naciskami ze strony elit opozycyjnych. Elita władzy będzie skłonna stosować populistyczne techniki legitymizacji. Legitymizacja teleologiczna, każdorazowo odnawiana w kampaniach wyborczych, będzie weryfikowana poprzez sprawność systemu
  • (legitymizacja funkcjonalna). Tendencje do paternalizmu (gratyfikacje         materialne dla różnych grup społecznych w zamian za depolityzację) lub legitymizacji charyzmatycznej mogą powodować ewolucje w kierunku autorytaryzmu.
  • Trwały reżim autorytarny. Styl rządzenia i argumentów legitymizacyjnych uzależniony może być od sił politycznych zdobywających władzę (np. partia postkomunistyczna, dyktatura wojskowa, ugrupowanie nacjonalistyczne itp.). Legitymizacja   negatywna   (negacja   demokracji),   paternalizm, argumenty elitarystyczne, nacjonalistyczne mogą być pomocne wobec eskalowania środków przymusu i innych mechanizmów stabilizacji politycznej.

[1] S. P. Huntington : „Czy Europa może spać spokojnie”, „Res Publica” 1990, nr 7-8, s.29

[2] J. Staniszkis: „Czy odgórna rewolucja jest możliwa? Dylematy transformacji ustrojowej”,

Warszawa   1994, s.89-90

[3] W. Sokół: Problemy legitymizacji w okresie transformacji systemowej „Kierunki ewolucji systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej” wyd. Uniwer. M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 1997, s. 90-91

Nowelizacje konstytucji PRL

Rozdział 8 określał zasady prawa wyborczego. Ustanawiał czteroprzymiotnikowe (powszechne, równe, bezpośrednie i tajne) wybory do Sejmu oraz do rad narodowych. Szczegółowo regulował zasady czynnego i biernego prawa wyborczego.

Rozdział 9 dotyczył godła, barw i stolicy Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Godłem był wizerunek orła białego w czerwonym polu, barwami – kolory biały i czerwony, a stolicą – Warszawa.

Rozdział 10 określał warunki zmiany konstytucji. Mogła ona nastąpić tylko w drodze ustawy, uchwalonej przez Sejm, większością co najmniej dwóch trzecich głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów.

Do roku 1980 konstytucja modyfikowana była 11 razy. W ich wyniku nie zmieniła się jej zasadnicza konstrukcja, dotyczyły one spraw różnej wagi dla ustroju i wykazywały zróżnicowaną trwałość. Zmiany o charakterze zasadniczym, noszące cechy rewizji konstytucji (dotyczące naczelnych zasad ustroju państwa) przyszły dopiero z rokiem 1989.

Pierwsza nowelizacja konstytucji została dokonana ustawą z 25 września 1954 roku. W jej wyniku stworzone zostały podstawy reformy podziału terytorialnego na wsi, wskutek czego, w miejsce dotychczasowych dużych jednostek w postaci gmin, powstały mniejsze – gromady i osiedla. Reforma ta nie spełniła oczekiwań ówczesnych władz, nie zostały przeprowadzone do końca przemiany na wsi związane z planowaną kolektywizacja rolnictwa i wskutek tego stan przez nią wprowadzony uległ w 1972 roku kolejnej reformie.

Druga zmiana została przeprowadzona 13 grudnia 1957 roku. Polegała na bardzo istotnym uzupełnieniu treści konstytucji. Była ona związana z zasadniczą reforma aparatu kontroli państwowej i z przywróceniem Najwyższej Izby Kontroli jako organu niezależnego od rządu i podległego Sejmowi. Wprowadzono do konstytucji rozdział 3a „Najwyższa Izba Kontroli” z czterema artykułami (28a-28d) o zasadach jej funkcjonowania.

Zmiana trzecia dokonana ustawą z 22 grudnia 1960 roku, była związana z ustaleniem stałej liczby posłów na Sejm. Dotychczasowa norma przedstawicielstwa (w art. 16), 1 poseł na 60 tysięcy mieszkańców, powodowała stały wzrost liczby mandatów (z 425 w 1952 roku do 459 w 1957 roku). Odtąd Sejm składał się z 460 posłów.

Kolejna, czwarta zmiana dokonana ustawą z 15 maja 1961 roku, polegała na zmianie składu Rady Państwa (art. 24), został on zwiększony do liczby 17 osób w rezultacie zmieniła się liczba członków z 9 do 11.

W wyniku piątej zmiany z 19 grudnia 1963 roku, uległa wydłużeniu kadencja rad narodowych (art. 34). Wynosząca do tej pory 3 lata została przedłużona do lat 4, co pozwoliło na ujednolicenie kadencji Sejmu i rad narodowych, a tym samym na przeprowadzenie łącznych wyborów do wszystkich organów przedstawicielskich.

Szósta nowelizacja była związana z reformą najniższego szczebla struktury administracyjnej, przeprowadzono ją 29 listopada 1972 roku, a w jej wyniku likwidację gromad i osiedli, i powrót do gmin.

W konsekwencji siódmej zmiany z 27 września 1973 roku i ósmej z 23 listopada 1973 roku, zmianie uległ tytuł rozdziału 5, sformułowanie „terenowe organy władzy państwowej” zastąpiono brzmieniem „terenowe organy władzy i administracji państwowej”. Dokonano także zmian na wyższych szczeblach struktury administracji. Zasady reformy z 1972 roku dotyczące gmin rozszerzono na wyższe szczeble, oznaczało to m.in. wprowadzenie jednoosobowych organów administracji państwowej na tych szczeblach.

Dziewiąta zmiana została uchwalona 28 maja 1975 roku. Dotyczyła przejścia z trójszczeblowej struktury podziału administracyjnego na dwuszczeblową. Oznaczało to likwidację powiatów i zwiększenie liczby województw.

Najszerszy zasięg miała dziesiąta nowelizacja z 10 lutego 1976 roku. Poszerzyła ona w treści konstytucji ideologiczne założenia ustroju (Art. 1 ust. 1 otrzymał brzmienie „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym” w miejsce zapisu „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem demokracji ludowej”; po art. 2 dodano art. 2a i 2b o znanej treści: „Przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu jest Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (…)” oraz do art. 3 dodano: „Polska Rzeczpospolita Ludowa ochrania i rozwija socjalistyczne zdobycze polskiego ludu pracującego miast i wsi …”),  wprowadzała deklaracje dotyczące zadań państwa, a także zasad jego działania (Art. 7 otrzymała brzmienie: „Podstawę ustroju społeczno-gospodarczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stanowi socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji”), objęła prawa i wolności obywatelskie, dokonała konstytucjonalizacji pewnych dziedzin i instytucji życia społecznego [określenie roli PZPR, stosunków międzypartyjnych, istoty Frontu Jedności Narodu, a także zasad polityki zagranicznej (dodano art. 3a: „Polska Rzeczpospolita Ludowa w swej polityce: 2) nawiązuje do szczytnych tradycji solidarności z siłami wolności i postępu, umacnia przyjaźń i współpracę ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich i innymi państwami socjalistycznymi … ”)]. Dotyczyła także w szerokim zakresie aparatu państwowego. Najważniejsze zmiany w tej dziedzinie to: nowa pozycja prawna Najwyższej Izby Kontroli, która z organu niezależnego od rządu stała się organem podporządkowanym nie tylko rządowi, ale i nadzorowi premiera (art. 28b i c). Konstytucyjne podstawy otrzymało Prezydium Rządu (art. 31), które dotychczas miało oparcie w akcie prawnym Rady Ministrów. Utrwalono także zmiany przeprowadzone w latach 1972-1975 w strukturze terenowych organów władzy i administracji państwowej. W wyniku tej nowelizacji został ogłoszony jednolity tekst ustawy zasadniczej, który z pewnymi uzupełnieniami przetrwał aż do roku 1989.

Jedenasta zmiana wprowadzona w 1980 roku dotyczyła Najwyższej Izby Kontroli, przywracając jej model organizacyjny oznaczający niezależność od rządu.

Organy władzy państwowej w PRL

Do organów władzy państwowej konstytucja zaliczała: Sejm – jako najwyższy organ przedstawicielski, Radę Państwa oraz rady narodowe – jako terenowe organy przedstawicielskie. Organy te charakteryzowały się kilkoma wspólnymi cechami: były to organy wybieralne, pochodzące z wyborów, posiadały tym samym przedstawicielski charakter, były nadrzędne w stosunku do wszystkich innych ogniw mechanizmu państwowego, posiadały one uprawnienia prawodawcze, były kolegialne (nie było żadnego jednoosobowego organu władzy państwowej), oraz były to organy wybierane na określoną kadencję. Drugą grupę stanowiły organy administracji państwowej. Była to grupa bardzo liczna i najbardziej rozbudowana. Nie wszystkie organy z tej grupy znajdowały regulację w konstytucji, większość działała na podstawie ustaw zwykłych. Do tych wymienionych w ustawie zasadniczej zaliczono: Radę Ministrów, czyli Rząd, prezesa Rady Ministrów, a także ministrów oraz terenowe organy administracji państwowej, czyli prezydia rad narodowych. Jak i w poprzedniej grupie organy te miały kilka wspólnych cech: były to organy wykonawcze, powołane do prowadzenia działalności wykonawczej i organizatorskiej, nie pochodziły z wyborów, nie miały charakteru przedstawicielskiego, były powołane przez organy władzy państwowej, były podporządkowane odpowiednim organom władzy państwowej przed którymi ponosiły odpowiedzialność i mogły być przez nie odwoływane, także działały na podstawie norm prawnych pochodzących od organów władzy, nie były to organy kadencyjne, były albo kolegialne, albo jednoosobowe. Grupa organów sądowych została powołana do wymierzania sprawiedliwości. W skład tej grupy wchodziły sądy powszechne i sądy szczególne. Ich specyfika polega na tym, że nie są one powołane do reprezentowania społeczeństwa – co odróżnia je od organów władzy państwowej, ale i nie prowadzą one działalności wykonawczo-zarządzającej – co odróżnia je z kolei od organów administracji państwowej. Zostały one powołane do wymierzania sprawiedliwości. W tym celu zbudowane zostały w oparciu o zasady szczególne, z których czołową jest zasada niezawisłości. Oznacza ona, że w zakresie orzekania sądy działają niezależnie od innych organów państwa i wyłącznie na podstawie ustaw. Do czwartej grupy zaliczona została prokuratura, działająca od 1950 roku jako odrębny pion organizacyjny. Została on określona jako organ powołany do strzeżenia praworządności i ścigania przestępstw.

Naczelnym organem władzy państwowej konstytucja ustanawiała Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – jako „najwyższego wyraziciela” woli ludu pracującego miast i wsi, urzeczywistniającego suwerenne prawa narodu (art. 15). Do jego kompetencji należało uchwalanie ustaw oraz sprawowanie kontroli nad działalnością innych organów władzy i administracji państwowej. Sejm wybierał ze swojego grona Marszałka, wicemarszałków i komisje. Obrady Sejmu były jawne, chyba że dobro państwa wymagało utajnienia obrad (art. 18). Sejm uchwalał narodowe plany gospodarcze na okresy kilkuletnie, oraz uchwalał corocznie budżet państwa (art. 19). Inicjatywa ustawodawcza przysługiwała Radzie Państwa, Rządowi i posłom. Ustawy uchwalone przez Sejm podpisywał Przewodniczący Rady Państwa  i jej Sekretarz (art. 20). Sejm był wybierany na okres czterech lat. Wybory do Sejmu oraz do rad narodowych były powszechne, równe, bezpośrednie i odbywały się w głosowaniu tajnym (art. 80). Miało zapewnić to przedstawicielski charakter tego organu, jednak unormowania prawne jak i praktyka wyborcza sprawiły, że sposób wyboru Sejmu odbiegał od zasad stosowanych w państwach demokratycznych. Według ordynacji wyborczej z 1952 roku kandydatów na posłów zgłaszano w okręgach wyborczych w liczbie równej mandatom przypadającym na dany okręg (tylu kandydatów ile mandatów). Zatem rola wyborcy, którego wpływ na skład list kandydatów był już ograniczony istniejącym systemem partyjnym i jedną listą kandydatów firmowana przez Front Narodowy[1], była zminimalizowana. Mógł on albo poprzeć listę i program, albo go odrzucić. W rzeczywistości o składzie Sejmu decydował nie głos elektoratu, ale aparat partyjny, od którego zależał skład list kandydatów na posłów.

Drugim z organów władzy państwowej była Rada Państwa, wybierana z grona posłów, na pierwszym posiedzeniu Sejmu. W jej skład wchodzili: Przewodniczący Rady Państwa, czterej jego zastępcy, Sekretarz Rady Państwa i dziewięciu członków – czyli razem 15 osób. Marszałek Sejmu i jego zastępcy mogli być wybrani do Rady Państwa tylko jako zastępcy Przewodniczącego lub jako członkowie (art. 24). Kadencja Rady Państwa trwała do wyboru kolejnej, wybranej przez nowy Sejm. Katalog konstytucyjnych funkcji Rady Państwa (art. 25)  obejmował: zarządzanie wyborów do Sejmu, zwoływanie sesji Sejmu, ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, wydawanie dekretów z mocą ustawy, mianowanie i odwoływanie pełnomocnych przedstawicieli Polskiej rzeczpospolitej Ludowej w innych państwach, przyjmowanie listów uwierzytelniających i odwołujące akredytowanych przy Radzie Państwa przedstawicieli dyplomatycznych innych państw, ratyfikację i wypowiadanie umów międzynarodowych, obsadzanie stanowisk cywilnych i wojskowych – przewidzianych ustawami, nadawanie orderów, odznaczeń i tytułów honorowych, stosowanie prawa łaski, oraz wykonywanie innych funkcji, przewidzianych dla Rady Państwa w Konstytucji lub przekazanych jej przez ustawy. Rada państwa sprawowała zwierzchni nadzór nad radami narodowymi (art. 27). Mogła wprowadzić stan wojenny na części lub na całym terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jeżeli wymagał tego wzgląd na obronność lub bezpieczeństwo państwa. Z tych samych względów Rada Państwa mogła ogłosić powszechna mobilizację (art. 28). Zakres kompetencji stale ulegający poszerzeniu, pokrywał się z uprawnieniami jej poprzedniczki z małej konstytucji z 1947 roku, oraz z kompetencjami urzędu prezydenta zlikwidowanego w 1952 roku.

Drugą grupę stanowiły naczelne organy administracji państwowej. Konstytucja zaliczała do niej Radę Ministrów w składzie:, Prezes Rady Ministrów jako przewodniczący, wiceprezesi Rady Ministrów, ministrowie, przewodniczących komisji i komitetów pełniących funkcje naczelnych organów administracji państwowej (m.in. Państwowa Komisja Planowania Gospodarczego).

Dominującą pozycję w tej grupie zajmowała powoływana i odwoływana przez Sejm – Rada  Ministrów.   Pomimo, że Konstytucja  w art. 30  określała ją jako:  „(…) naczelny wykonawczy i zarządzający organ władzy państwowej” nie znalazła się w grupie naczelnych organów władzy państwowej. Rada Ministrów odpowiadała i zdawała sprawę ze swojej działalności przed Sejmem, lub gdy nie obradował przed Radą Państwa. Do kompetencji Rady Ministrów konstytucja w art. 32 zaliczała: koordynację działalności ministerstw i innych podległych organów oraz nadawanie kierunku ich pracy, uchwalanie corocznie i przedstawianie Sejmowi projektu budżetu państwa, uchwalanie i przedstawianie Sejmowi projektu narodowego planu gospodarczego na okres kilkuletni, uchwalanie rocznych narodowych planów gospodarczych, zapewnienie wykonywania ustaw, czuwanie nad wykonaniem narodowego planu gospodarczego i budżetu państwa, przedstawianie Sejmowi corocznych sprawozdań z wykonania budżetu państwa, zapewnienie ochrony porządku publicznego, interesów państwa i praw obywateli, wydawanie rozporządzeń i podejmowanie uchwał (na podstawie ustaw i w celu ich wykonywania) oraz czuwanie nad ich wykonaniem, sprawowanie ogólnego kierownictwa w dziedzinie stosunków z innymi państwami, sprawowanie ogólnego kierownictwa w dziedzinie obronności kraju i organizacji sił zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz określanie corocznie kontyngentu obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej, kierowanie pracą prezydiów rad narodowych. Rada Ministrów była przede wszystkim organem politycznym, spełniającym kluczową rolę w dziedzinie polityki państwa. Określony w konstytucji mechanizm ustrojowy zakładał podległość Rady Ministrów wobec Sejmu, a także Rady Państwa. Założenia te uległy w praktyce daleko idącym deformacjom. Znalazło to wyraz już w listopadzie 1952 roku, w trakcie powoływania rządu na pierwszej sesji nowo obranego Sejmu. Przedkładając wniosek dotyczący obsady stanowiska premiera, członek Biura Politycznego KC PZPR tak uzasadniał zgłoszenie kandydatury B. Bieruta – iż w systemie ustrojowym państwa centralną pozycję zajmuje rząd, na którym spoczywa główna odpowiedzialność za państwo. W tej sytuacji wydaje się być w pełni uzasadnione, by stanowisko premiera objęła osoba zajmująca kluczową rolę w partii. Tak więc przywódcy PZPR nie wysuwano na ani na stanowisko Marszałka Sejmu, ani przewodniczącego Rady Państwa, lecz na urząd premiera. Już ten fakt wskazywał, jaka obowiązywała wówczas filozofia rządzenia państwem i jak znacznie odbiegała ona od modelu konstytucyjnego sprawowania władzy.

Do trzeciej grupy tj. terenowych organów władzy państwowej ustawa zasadnicza zaliczała rady narodowe. Rady narodowe wybierane były przez ludność, w wyborach powszechnych i bezpośrednich, na okres trzech lat. Ich celem było: wyrażanie woli ludu pracującego oraz rozwijanie jego inicjatywy twórczej i aktywności w celu pomnażania sił, dobrobytu i kultury narodu (art. 35), umacnianie więzi władzy państwowej z ludem pracującym miast i wsi, przyciągając coraz szersze rzesze ludzi pracy do udziału w rządzeniu państwem (art. 36). Do ich zadań należało: kierowanie w swoim zakresie działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną, wiążąc potrzeby terenu z zadaniami ogólnopaństwowymi, dbanie o utrzymanie porządku publicznego i czuwanie nad przestrzeganiem praworządności ludowej, ochrona własności społecznej, zabezpieczanie praw obywateli oraz współdziałanie w zakresie obronności i bezpieczeństwa państwa. Rady Narodowe uchwalały terenowe plany gospodarcze oraz budżety terenowe. Organami wykonawczymi i zarządzającymi rad narodowych były wybierane przez nie prezydia. Prezydium rady narodowej podlega radzie narodowej, która je wybrała, oraz prezydium rady narodowej wyższego stopnia. Szczegółowy skład oraz zakres i tryb działalności rad narodowych i ich organów określała osobna ustawa.

Ostatnią grupę organów państwa stanowił sąd i prokuratura. Wymiar sprawiedliwości sprawował: Sąd Najwyższy, sądy wojewódzkie, sądy powiatowe i sądy szczególne. Ich ustrój, właściwości oraz postępowanie określały osobne ustawy. Sąd Najwyższy był naczelnym organem sądowym i sprawował nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania. Był wybierany przez Radę Państwa na okres pięciu lat. Konstytucja stwierdzała w art. 52, że sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko ustawom. Sędziowie i ławnicy ludowi byli wybierani. Tryb wyboru oraz kadencję sędziów i ławników sądów wojewódzkich i powiatowych, jak również tryb powoływania sędziów sądów szczególnych określała osobna ustawa. Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej miał według konstytucji strzec praworządności ludowej, czuwać nad ochroną własności społecznej, zabezpieczać poszanowanie praw obywateli oraz czuwać w szczególności nad ściganiem przestępstw godzących w ustrój, bezpieczeństwo i niezawisłość Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Prokurator Generalny był powoływany i odwoływany przez Radę Państwa. Tryb powoływania i odwoływania prokuratorów podległych, jak i zasady organizacji i postępowania organów prokuratury określała osobna ustawa.

[1] Front Narodowy: instytucja społeczno-polityczna utworzona w 1952 roku, obejmowała partie polityczne, związki zawodowe i inne organizacje społeczne. Podporządkowana była PZPR i realizowała jej cele polityczne. Sprawowała patronat nad ogólnopaństwowymi i lokalnymi akcjami społecznymi m.in. budowy szkół. Po 1956 roku przekształcona na Front Jedności Narodu. Działalnością kierowała Ogólnopolska Komisja, której przewodniczącym był zwykle przewodniczący Rady Państwa lub jego zastępca. W 1983 roku Front Jedności narodu został rozwiązany, a jego kontynuacje stanowił Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego.

Prawa i obowiązki obywateli w konstytucji PRL

Rozdział siódmy konstytucji poświęcony była prawom i obowiązkom obywateli. Odległe w systematyce konstytucji miejsce rozdziału o podstawowych prawach obywatelskich oficjalnie wyjaśniano potrzebą wcześniejszego scharakteryzowania istoty państwa i panującego ustroju, uzasadniając, że prawa i wolności jednostki stanowią funkcję określonego ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego. Wachlarz praw składający się z 22 artykułów zawierał m.in.: prawo do pracy, czyli do zatrudnienia za wynagrodzeniem według ilości i jakości pracy, prawo do wypoczynku, poprzez urzeczywistnienie ośmiogodzinnego dnia pracy oraz przez coroczne płatne urlopy, prawo do ochrony zdrowia oraz do pomocy w razie choroby lub niezdolności do pracy, prawo do nauki, prawo do korzystania ze zdobyczy kultury i do twórczego udziału w rozwoju kultury narodowej. Konstytucja zapewniała w art. 66 o równych prawach kobiety i mężczyzny we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego. Szczególną opieką i ochroną państwa otoczone było małżeństwo i rodzina, a dodatkowo szczególną troska otaczana była rodzina o licznym potomstwie (art. 67). Prawo do równouprawnienia niezależnie od narodowości, rasy i wyznania przyznawał art. 69. Konstytucja zapewniała obywatelom wolność sumienia i wyznania (art. 70), również wolność słowa, druku, zgromadzeń i wieców, pochodów, manifestacji (art. 71), a także prawo zrzeszania się (art. 72) z ograniczeniem jednak, że tworzenie zrzeszeń i udział w zrzeszeniach, których cel lub działalność godzą w ustrój polityczny i społeczny albo porządek prawny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jest zakazana.

Konstytucja z dnia 22 lipca 1952 roku

W grupie państw Europy centralnej i wschodniej, określanej wówczas mianem państw demokracji ludowej Polska najpóźniej otrzymała pełną konstytucję. W połowie 1951 roku powołano Komisje Konstytucyjną Sejmu, w grudniu 1951 roku przedłużono kadencję Sejmu, aby móc zakończyć procedurę legislacyjną, a 27 stycznia 1952 roku opublikowano projekt konstytucji i poddano go pod zorganizowaną odgórnie „ogólnonarodową dyskusję” trwającą do 6 kwietnia 1952 roku. Oczywiście publicznie wszyscy wychwalali zasady projektu, nazwanego w propagandzie „Wielką Kartą Osiągnięć Narodu”. Jest faktem niekwestionowanym, że Konstytucja z 1952 roku była w dużej mierze wzorowana na stalinowskiej Konstytucji ZSRR z 1936 roku, i taki też, czy bardzo zbliżony wprowadzała model państwa i organizację władzy.

Sejm uchwalił nową ustawę zasadniczą w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN – 22 lipca 1952 roku (Dz. U. nr 33 poz. 232). Zawierała 91 artykułów podzielonych na 10 rozdziałów. We wstępie zapisano, że Polska Rzeczpospolita Ludowa jest republiką ludu pracującego. Zawarto również nawiązanie do „ … najszczytniejszych postępowych tradycji Narodu Polskiego” widoczne jednak wyraźnie tylko w tekście rozdziału 9: „Godło, barwy i stolica Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.”

Zasady naczelne, stanowiące o ideach przewodnich konstytucji zawarte zostały głównie w rozdziale 1 zatytułowanym Ustrój polityczny. Na ich czoło wysunięta została zasada ludowładztwa, wyrażona w art. 1 „1. Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem demokracji ludowej. 2. W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej władza należy do ludu pracującego miast i wsi.” Ustęp pierwszy został zmieniony nowelizacją z 10 lutego 1976 roku i otrzymał brzmienie: „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym”. Odstąpienie od zasady zwierzchnictwa narodu miało oznaczać, że podmiotem władzy nie jest już naród, jako zbiorowość złożona z różnych grup społecznych, ale wyłącznie lud pracujący, czyli grupy społeczne żyjące z własnej pracy. Konsekwencją tego zapisu jest orientowanie treści prawa i polityki Państwa nie jako interesu całego narodu, ale jego części. Taki sam charakter ma zapis artykułu 4: „Prawa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są wyrazem interesów i woli ludu pracującego.” Jest to wyraźne wprowadzenie klasowej koncepcji państwa.

Zasada systemu przedstawicielskiego zastała zawarta w art. 2 „Lud pracujący sprawuje władzę państwową przez swych przedstawicieli, wybieranych do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i do rad narodowych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.” Z zasadą przedstawicielstwa wiąże się zasada mandatu imperatywnego wyrażona również w art. 2: „Przedstawiciele ludu w Sejmie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i do rad narodowych są odpowiedzialni przed swymi wyborcami i mogą być przez nich odwoływani.” Zapis ten był tylko fikcją, odwoływalność deputowanego przez wyborców zastąpiona zastała możliwością odwołania przez organ przedstawicielski tj. partię polityczną.

O formie sprawowania władzy w państwie mówił artykuł 5: „Wszystkie organy władzy i administracji państwowej opierają się w swej działalności na świadomym, czynnym współdziałaniu najszerszych mas ludowych …”. Obowiązkami organów w tym zakresie było: zdawanie narodowi sprawy ze swojej działalności, uważne rozpatrywanie i uwzględnianie słusznych wniosków, zażaleń i życzeń obywateli oraz wyjaśnianie masom pracującym zasadniczych celów i wytycznych polityki władzy ludowej w poszczególnych dziedzinach działalności państwowej, gospodarczej i kulturalnej. Ustrój polityczny oparty został na zasadzie praworządności. Wyrażał to zapis art. 4 ust. 2 i 3: „2. Ścisłe przestrzeganie praw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest podstawowym obowiązkiem każdego organu państwa i każdego obywatela. 3. Wszystkie organy władzy i administracji państwowej działają na podstawie przepisów prawa.” Były to naprawdę szczytne założenia, aczkolwiek strona praktyczna wyglądała zupełnie inaczej. Ustrój społeczno-gospodarczy państwa regulował rozdział 2 konstytucji. Rozwój życia gospodarczego i kulturalnego następować miał na podstawie narodowego planu gospodarczego, a w szczególności przez rozbudową państwowego przemysłu socjalistycznego, państwo posiadało monopol handlu zagranicznego, a zasadniczym celem polityki gospodarczej PRL miał być rozwój sił wytwórczych kraju, podnoszenie poziomu życiowego mas pracujących oraz umacnianie siły, obronności i niezależności ojczyzny (art. 7). Artykuł 8 ustalał katalog tzw. Mienia ogólnonarodowego do którego zaliczone zostały między innymi: złoża mineralne, wody, lasy państwowe, kopalnie, drogi, transport, banki, państwowe zakłady przemysłowe. Konstytucja zapewniała szczególną opiekę i ochronę dla własności spółdzielczej jako własności społecznej (art.11), oraz uznawała i ochraniała „na podstawie obowiązujących ustaw” indywidualną własność i prawo dziedziczenia.

Regulacje dotyczące problematyki, organizacji, kompetencji oraz trybu działania organów władzy zawierały rozdziały 3-6. Podobnie jak konstytucja kwietniowa z 1935 roku, ustawa zasadnicza z 22 lipca 1952 roku odrzucała tradycyjny trójpodział władzy, wprowadzając na jej miejsce zasadę jedności i jednolitości władzy państwowej (zapis tylko pozornie przypomina „jednolitą i niepodzielną władzę” przyznaną w konstytucji kwietniowej z 1935 roku Prezydentowi RP) . Standardowy trzystopniowy podział na organy władzy: wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej został zastąpiony podziałem czterostopniowym na: organy władzy państwowej, organy administracji państwowej, organy sądowe i organy prokuratury.

Komitet Obrony Robotników (KOR)

Wyróżniał się też Komitet Obrony Robotników (KOR), którego celem było zawiązywanie więzi między robotnikami, a za którym opowiadali się pracownicy naukowi, grona studenckie. By docenić wysiłki ludzi pracujących, które nie były w ogóle zauważane i brane pod uwagę. Jak słusznie stwierdza Timothy Garton Ash, „był to przecież pierwszy przemierzony nad tak widoczna dotąd przepaścią most między robotnikami i intelektualistami polskimi”[1]. Początki działalności KOR-u przypadają na lata 70-te. Wielu aktywnych członków było aresztowanych i prześladowanych. Jednakże w drodze do przygotowanego przez władze procesu, mocą amnestii zwolniono nieoczekiwanie oskarżonych.

Wszystkie te elementy, które ograniczały wolność, wpłynęły na sposób przygotowywania akcji strajkowych. Były one dokładnie przemyślane i zorganizowane. (czy to w kwestii rozprowadzania i druku ulotek, a drukarnia mieściła się w Stoczni Gdynia, czy odejścia od miejsc pracy). Obowiązywała ścisła dyscyplina i ład. Działania członków Wolnych Związków Zawodowych pomagały w przebiegu strajku. Robotnicy nie potrzebowali żadnych dodatkowych argumentów do rozpoczęcia akcji protestacyjnej. Byli gotowi i zdeterminowani. Jednakże działania musiały być wewnętrznie zorganizowane. Ważnym krokiem było utworzenie Komitetu Strajkowego. W drugim etapie założono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, który skoncentrował się na przygotowywaniu 21 postulatów. „Pod egidą MKS-u pracowały duże sklepy, normalne funkcjonowały piekarnie, działał transport”[2].

Strajk był początkowo organizowany w celu  przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz postrzeganej jako silnej, o chłopskich rękach i stopach żołnierza[3] (kobiety, która –  jak sama wspomina –  o powstaniu Związków Zawodowych dowiedziała się z Radia Wolna Europa w 1978 roku, po czym od razu chciała się skontaktować z członkami opozycji)[4]. Po swoim zwolnieniu Walentynowicz kontaktowała się z Andrzejem Gwiazdą i Bogdanem Borusewiczem (członkami WZZ), którzy zajęli się przygotowywaniem do druku ulotek „strajkowych”. Pomysł strajku podobno powstał dnia 8 sierpnia 1980 roku, podczas świętowania przez członków Wolnych Związków Zawodowych, zwolnienia z więzienia Tadeusza Szudławskiego, który przygotował demonstracje z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja.[5] Powoli fabryki na terenie całego kraju wstrzymywały pracę żądając natychmiastowej poprawy warunków bytowych jak i złej sytuacji płacowej.

Początkowe rozpoczęcie akcji strajkowych wyznaczone było na 13 sierpnia, ale pomysł uległ zmianie Lech Wałęsa (jeden z organizatorów strajku) musiał odebrać swoją żonę wraz z nowonarodzonym dzieckiem ze szpitala[6]. Nowym terminem był 14 sierpnia o godzinie 5.30 nad ranem.  Niestety sam Wałęsa spóźnił się na rozpoczęcie akcji. Większość robotników znajdowała się  już przy kolejnych bramach stoczni.  Pomimo spóźnienia potrafił pociągnąć za sobą tłumy. „Wałęsa szybko przekonał wątpiących (…). Mówił szybko, nie tylko dlatego, ze taką miał naturę, ale również dlatego, ze miał poczucie uciekającego czasu”[7].

Pracownicy stoczni zgromadzeni w stoczni swoim przystąpieniem do akcji protestacyjnej, mieli o wiele więcej do stracenia, aniżeli ci których strajk bezpośrednio dotyczył. Karą dla  Walentynowicz i Wałęsy byłby brak powrotu  do pracy, lecz dla pozostałych duże prawdopodobieństwo jej utracenia. „Istotne jest to, że kilka tysięcy ludzi zatrudnionych na rannej zmianie, zdecydowało się przerwać pracę, porzucić swoje stanowiska i rozpocząć strajk okupacyjny (…).[8]

Przez cały czas istniały głębokie obawy, że skutki strajków z 1970 roku mogą się powtórzyć. Brano pod uwagę fakt, że strajk przyniesie niewspółmierne do wysiłku efekty weń włożonego. Panowała ogromna dezorientacja i zmienność nastrojów wśród grup pracowników. Stałymi elementami Stoczni Gdańskiej były przychodzące pod bramę kobiety z dziećmi (członkowie rodzin strajkujących) przynoszące żywność, bramy stoczni przyozdobione kwiatami, transparentami z wymalowanymi hasłami typu: „tylko solidarność i cierpliwość zapewni nam zwycięstwo”, oraz plakaty z wizerunkiem Papieża.

Gdy  doszło do zakończenia strajku wiele osób obrzucało Wałesę obelgami typu „kłamca” i „sprzedawczyk”. Zachowania te miały uświadomić, że istnieje nie tylko Stocznia Gdańska, ale również inne zakłady pracy, fabryki, których pracownicy są w stanie kontynuować strajk w celu przeforsowania swoich pomysłów i postulatów. Jedną z osób, która dała swój wyraz zaangażowania w kontynuację akcji protestacyjnej była Henryka Krzywonos, przewodnicząca motorniczych w Gdańsku. Strajk kontynuowano, pomimo iż część robotników rozeszła się już do domów.


[1] T. G. Ash, Polska rewolucja…, s.14.

[2] M. Kula, Solidarność w ruchu …,s.178.

[3] Szerz., R. Boyes, Nagi prezydent, Wyd. „Aneks”, Londyn 1995, s.62.

[4] Por., T. Jastrun, Życie Anny Walentynowicz, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1995,

s. 23.

[5] Szerz., R. Boyes, Nagi…, s 65.

[6] Szerz., tamże, s. 65.

[7] Szerz., tamże, s. 69.

[8] W. Giełżyński, L. Stefański, Gdańsk. Sierpień ’80, KiW, Warszawa 1981, s. 25.

Robotnicy, Inteligenci, Papież

„Niezadowoleni-niepokorni” oto jak nazywano opozycjonistów zarówno wywodzących się z klasy robotniczej jak i inteligencji. „Inteligencką grupę pokoleniową tworzą  ludzie mniej więcej 30-35 letni. Doświadczeniem wyodrębniającym ich jako pokolenie, są  przeżycia związane z tzw. Wydarzeniami Marcowych w 1968 roku. Drugą grupę wśród robotników ,

tworzą ludzie w przedziale – mniej więcej 24-28 lat. Ich doświadczeniem pokoleniowym jest przeżycie wydarzeń czerwcowych z 1976 roku ”[1]. Oto w jaki sposób charakteryzuje te dwie grupy społeczne, Ireneusz  Krzemiński autor książki „Proces formowania Solidarności 1980”:

Obydwie grupy: inteligencka (zwana inteligencją twórczą, ludźmi kształtującymi poglądy innych, zwani niekiedy „rewizjonistami”) jak i robotnicza, wzajemnie kumulowały swoje działania. Wzajemny kontakt tych środowisk formował krąg społeczny wokół organizacji, które przede wszystkim tworzyły, podtrzymywały niekwestionowaną więź duchową. Kontakty inteligencji z grupami robotników niezaprzeczalnie pomagały tym drugim w ich rozwoju intelektualnym. Kontakty takie prowadziły do zanikania podziału klasowego, gdzie swoboda zrzeszania się była celem nadrzędnym a co za tym idzie pozwalała na osiągnięcie porozumienia. Wszystkie działania opozycjonistów miały na celu ograniczeniu m.in. biurokracji i wyzysku robotnika. A jedną z form tych zmian była całkowita demokratyzacja oraz reformy w państwie. To właśnie świadome uczestnictwo, decydowanie i samorządność były wyznacznikami „nowej świadomości”.

Reakcje opozycji i jej wystąpienia wiązały się z panującym reżimem komunistycznym, jako pewien sprzeciw wobec działań władz. Sprzeciw wobec braku dostępu do informacji, kultury, oświaty (ale bardziej wiarygodnej niż tej oficjalnie przyjmowanej).

Głównym źródłem wystąpień były kręgi robotnicze. Wokół stoczni na Wybrzeżu jak i kopalni na Dolnym Śląsku powstawał  bunt, który podsycała katastrofalna sytuacja gospodarcza kraju. Ośrodkami tworzenia nowych związków zawodowych były komitety strajkowe w zakładach pracy oraz Międzyzakładowe Komitety Strajkowe i ich odpowiedniki. Międzyzakładowe Komitety Założycielskie przyczyniły się do stworzenia regionalnej struktury Niezależnego Związku Zawodowego „Solidarność” (dnia 17 września 1980 roku).


 

[1] I. Krzemiński, Proces formowania …,, s.55.

MKS

Utworzono MKS  z przedstawicieli 21 zakładów (w skład wchodzili m.in. Lech Wałęsa, Alina Pieńkowska, Bogdan Borusewicz, Anna Walentynowicz, Joanna i Andrzej Gwiazdowie oraz Bogdan Lis), by w dniu 17 sierpnia przygotować 21 postulatów strajkujących robotników.

Wszystkie działania sprzeciwiające się systemowi komunistycznemu były także  nawiązaniem do demokracji zachodnich, elementów demokratycznej władzy przedstawicielskiej, jak i do możliwości wyrażania woli zbiorowej. Była to chęć do zmiany pewnej totalitarnej sytuacji, gdzie ciągłe podwyżki cen, sytuacja gospodarcza i społeczna nie pozwalały na normalną egzystencję obywateli. By stworzyć taką sytuację dzięki której stworzy się „możliwość do tego aby wyrwać się z obowiązujących konwencji, z pozorów i absurdów, wrócić do rzeczywistości i używać słów, które mają sens, przywrócić do nauczania prawdziwej historii narodu, racjonalnie zarządzać przedsiębiorstwami – takie były aspiracje społeczeństwa, zmuszonego do tego, by się czuć obco we własnym kraju, by nie żyć własnym życiem”[1]. Ogólną charakterystykę działań można zawrzeć w przekonaniu: ” czyż nie lepiej jest umrzeć stojąc niż żyć na kolanach?”[2].

W roku 1980 można było scharakteryzować cztery tendencje w działalności Solidarności. Zdaniem Alaina Tournaine’a , współautora książki „Solidarność  – analiza ruchu społecznego 1980-1981”, można wyróżnić:  1) tendencję defensywną i wspólnotową ruchu społecznego – działalność w zakładach pracy (zwłaszcza na Śląsku): 2) uznanie praw pracowników oraz przekształcenie stosunków pracy i ośrodków decyzyjnych (robotnicy z Gdańska i Szczecina[3]); 3) tendencje wspólnotowe i decyzyjne – uwolnienie społeczeństwa: 4) tendencje uwolnienia społeczeństwa w ruchu reformatorskim, tworzenie i swoboda działalności instytucji[4].

W opinii Lecha Będkowskiego, ówczesnego pierwszego rzecznika MKS-u w Gdańsku, Solidarność charakteryzowała się żywiołowością połączoną z bałaganem. Spotkania były  źle zorganizowane, dyskusje chaotyczne. Działacze przejawiali kompletny brak kompetencji i często odbiegano od głównego tematu. Pomimo jednak faktycznego nieformalnego charakteru związku można mówić o wielkim sukcesie sierpnia 1980 roku: wielki cel jakim było utworzenie wolnych

związków zawodowych, drugi etap strajku w Stoczni im. Lenina w Gdańsku w imieniu mniejszych zakładów pracy oraz podpisanie  21 postulatów wysuniętych przez działaczy solidarnościowych. Z czasem doszło do zmiany charakteru związku. Przeszkodą była pojawiająca się biurokracja a elementem pozytywnym przybywanie zwolenników związku.  „Solidarność nigdy nie policzyła się dokładnie, a jeśli nawet ktoś to wówczas liczył, to wyników nie ogłaszał. Badania wykonane wtedy przez socjologów z Polskiej Akademii Nauk, ale opublikowane dopiero po piętnastu latach ( w tomie studiów Polacy ’81), wykazały, ze jesienią 1981 roku Solidarność miała poparcie ponad 70 procent ogółu społeczeństwa, a wśród członków PZPR – przeszło 60 procent”[5].

 

Działania solidarnościowe krążyły wokół trzech głównych obozów, okręgów krajowych. Jednym z nich był Obóz Gdański, którego celem było koncentrowanie się na problemach ekonomicznych Polski oraz zwrócenie uwagi na problem wyznaczenia spójnej koncepcji politycznej i społecznej w reformach. Kolejnym obozem był Śląsk, reprezentowany przez grupy zbuntowanych robotników. W obozie tym celem była zmiana złego zarządzania środkami produkcji, niegodnego traktowania robotników oraz zmiany świadomości klasowej.  Ostatni to Obóz Warszawski, którego priorytetem była idea samorządu i samorządności ( myśl o samorządzie miała mieć charakter czysto praktyczny, ekonomiczny przez co należy rozumieć zmianę z metodami zarządzania, które istniały dotychczas). Ważna była myśl stworzenia demokracji lokalnej. „Odtworzenie samorządów miast i gmin to jedna z podstawowych dróg naprawy Rzeczpospolitej”[6].

Protesty  charakteryzowały się trzema etapami nasilenia. Pierwszy z nich przypadał na początki lipca 1980 roku, gdzie to robotnicy bezsilni wobec kolejnych podwyżek podjęli akcje protestacyjne. Drugi etap to rozpoczynanie akcji protestacyjnych na samym Wybrzeżu, natomiast końcowa faza to samo przygotowywanie i realizacja „solidarnościowego strajku” w końcu sierpnia 1980 roku[7].


 

[1] A. Touraine, J.Strzelecki, F. Dubet. M. Wieviórka, Solidarność – analiza…, s. 40.

[2] Tamże, s 56.

[3] Szerz. M. Szejnert, T. Zalewski, Szczecin: Grudzień – Sierpień – Grudzień, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1984.

[4] Szerz. A. Touraine, J.Strzelecki, F. Dubet. M. Wieviórka, Solidarność – analiza…, s. 58-59.

[5] A. Kaczyński, … i odnowiła oblicze…, s. E2.

[6] Szerz., J. Rogulski, Żądamy demokracji lokalnej, „Gazeta Wyborcza”, nr 3 z 10 maja 1989, s.3.

[7] Szerz., I. Krzemiński, Solidarność – projekt…, s. 55.

Post Navigation